Ochrona środowiska

ODKRYWANIE GIPSU W DOLINIE NIDY

W 1950 r. Państwowy Instytut Geologiczny przeprowadził badania na serii gipsowej rejonu Pińczowa i Buska, których celem było podanie charakterystyki złóż gipsowych. Do badań przemysłowych wytypowało rejon Gacki-Krzyżanowice. W 1955 r., kiedy powstała DOLINA NIDY, rozpoczęto eksploatację złoża. Przebiegała ona na dwóch poziomach eksploatacyjnych o wysokości pięter 6 - 27 m. Złoże urabiane było metodami strzałowymi. Około 1982 r. wydobycie surowca prowadzono w czterech obszarach różnych części wyrobiska, ze względu na wyczerpywanie się zasobów złoża. I tak w 1985 r. zaprzestano eksploatacji tego złoża.

Rekultywacja kopalni „Gacki”

W trakcie eksploatacji i po jej zakończeniu, prowadzono rekultywację terenów poeksploatacyjnych, która polegała na odpowiednim ukształtowaniu rzeźby terenu tzn.: profilowaniu skarp, niwelowaniu spągu. Do wyprofilowania skarp wykorzystano materiał pochodzący z nadkładu. Pozostawiono odsłonięcie geologiczne, w którym widoczny jest uskok oraz fragment ściany eksploatacyjnej. W południowej części wyrobiska znajduje się w utworach gipsowych naturalna jaskinia tzw. „Jaskinia nad stawem”. W latach 1990-93 przeprowadzono w niej badania speleogenetyczne, które wykazały, że jest to jaskinia powstała w zespole gipsów szkieletowych i szablastych w warunkach przepływu pod ciśnieniem, przy wyraźnej różnicy temperatur miedzy wodą, a skałą. Była ona prawdopodobnie wykorzystywana przez ludzi już od I wieku p.n.e. do późnego średniowiecza. Po zakończeniu eksploatacji złoża, w wyniku zaprzestania odwadniania, w zagłębieniach wyrobiska powstały zbiorniki wodne. Pozostawiono drogi dojazdowe do kompleksu oraz wykonano ścieżki umożliwiające dojścia do punktów widokowych.

Dawne wyrobiska górnicze stanowią jeden kompleks o bardzo urozmaiconej konfiguracji terenu. Obiekt został przekazany władzom samorządowym, a jego teren objęto szczególną ochroną przez włączenie do Zespołu Nadnidziańskich Parków Krajobrazowych.

Teren byłej kopalni gipsów mioceńskich „Gacki” położony jest w sąsiedztwie rezerwatu „Grabowiec” chroniącego roślinność stepową oraz las dębowo-grabowy. W wyniku rekultywacji uzyskano zagospodarowanie terenów poeksploatacyjnych, eksponujące wartości naukowe odsłonięć geologicznych, z równoczesnym nadaniem obszarowi walorów rekreacyjnych i krajobrazowych. Dawne wyrobisko stało się atrakcyjnym terenem wypoczynkowym, turystycznym i badawczym. Czysta woda, której walory podnosi podwyższona zawartość siarczanów przyciąga w lecie amatorów kąpieli. Część zbiorników objęli opieką wędkarze, którzy przez cały rok spędzają tu każdą wolną chwilę. Wykorzystanie rodzimego gruntu do rekultywacji skarp i zboczy ułatwiło naturalną sukcesję zespołów roślinnych charakterystycznych dla tego rejonu, co zapewniło spójne połączenie dawnego wyrobiska z otaczającą przyrodą.

Ze względu na wymienione aspekty przyrodnicze i geologiczne teren ten wzbudza zainteresowanie naukowców: geologów, botaników, a także archeologów.

Eksploatacja złoża gipsu „Leszcze”

W 1961 roku przeprowadzono badania geologiczne na sąsiednim złożu „Leszcze”, które miało stanowić przyszłą bazę surowcową Zakładów Gipsowych Doliny Nidy. Teren tego złoża wchodzi w skład płaskiego, południowego zbocza Masywu Świętokrzyskiego. Dominującą formą jest tzw. Wał Wójczańsko-Pińczowski, który oddziela dwie depresje trzeciorzędowe: połaniecką na północy i solecką na południu. Złoże „Leszcze” znajduje się w północno-zachodniej części depresji soleckiej. Pod względem stratygraficznym złoże to należy do miocenu. Wykształcone jest w postaci kilku litologicznych odmian. Przed otwarciem złoża opracowano kilka wariantów, z których wybrano wariant związany z pozostawieniem filara ochronnego, aby zachować mimo prowadzonej eksploatacji niezmieniony morfologicznie krajobraz tego rejonu. Filar budują południowe i zachodnie zbocza wzgórza ograniczającego opisywane złoże. Pozostawienie filara w tej partii złoża chroni malowniczą kuestę, a także stanowi naturalną zasłonę kopalni od strony południowej i zachodniej. Złoże „Leszcze” zostało udostępnione w 1982 r., a w 1983 r. przystąpiono do wydobycia kopaliny na I poziomie eksploatacyjnym. Ze względu na morfologię złoża, eksploatacja prowadzona jest wyrobiskiem stokowo-wgłębnym. Zdejmowanie nadkładu prowadzone jest jednym lub dwoma poziomami, w zależności od grubości warstwy. Usuwanie nadkładu odbywa się mechanicznie przy użyciu koparek i spycharek. Urobione masy ziemne są ładowane na samochody i przewożone na zwałowisko wewnętrzne zlokalizowane w miejscu wyeksploatowanego już złoża. W trakcie usuwania nadkładu jego wierzchnia warstwa (humus) jest gromadzona na czasowym składowisku, z przeznaczeniem do rekultywacji terenów poeksploatacyjnych kopalni „Leszcze”. Eksploatacja prowadzona jest na dwóch poziomach, systemem ścianowym z równoległym postępem frontów eksploatacyjnych.